18 khí cụ niềng răng phổ biến và công dụng từng loại

Được giải đáp bởi ThS.BS Nguyễn Tuấn Dương, Nha khoa Smile One.

Khí cụ niềng răng là những thiết bị tạo lực, truyền lực hoặc giữ răng ổn định, gồm mắc cài, dây cung, chun, lò xo, minivis, khí cụ nong hàm, khay trong suốt và hàm duy trì. Mỗi người chỉ sử dụng những khí cụ phù hợp với tình trạng răng và từng giai đoạn điều trị.

• Mắc cài, dây cung hoặc khay trong suốt là hệ thống trực tiếp tạo lực giúp răng dịch chuyển.
• Chun, lò xo và minivis hỗ trợ tạo khoảng, đóng khoảng hoặc điều chỉnh khớp cắn.
• Khí cụ nong hàm và khí cụ chức năng được lựa chọn theo độ tuổi, cấu trúc hàm và dạng sai lệch.
• Không phải người niềng nào cũng phải sử dụng toàn bộ 18 loại khí cụ.
• Chỉ tự tháo, thay hoặc điều chỉnh khí cụ khi đã được bác sĩ hướng dẫn cụ thể.

1. Các khí cụ dùng trong niềng răng mắc cài

Niềng răng mắc cài sử dụng mắc cài và dây cung làm hệ thống tạo lực chính. Band, hook, chun, lò xo và minivis được bổ sung khi cần tạo khoảng, đóng khoảng hoặc kiểm soát hướng dịch chuyển của răng.

Theo Hiệp hội Bác sĩ Niềng răng Hoa Kỳ, dây cung được giữ trong rãnh mắc cài bằng thun, dây kim loại hoặc nắp đóng của mắc cài tự buộc. Dây cung truyền lực lên từng răng và được thay đổi theo các giai đoạn điều trị.

1.1. Mắc cài

Mắc cài là điểm truyền lực được gắn trực tiếp lên bề mặt răng. Đây là bộ phận nền tảng của phương pháp niềng răng cố định.

• Mắc cài giữ dây cung đúng vị trí trên từng răng.
• Mắc cài có thể được gắn ở mặt ngoài hoặc mặt trong của răng.
• Vật liệu phổ biến gồm kim loại và sứ.
• Cơ chế giữ dây gồm mắc cài buộc chun và mắc cài tự buộc.

Vị trí gắn mắc cài quyết định hướng tạo lực. Vì vậy, khách hàng không được tự cạy hoặc dán lại mắc cài tại nhà.

1.2. Dây cung

Dây cung là bộ phận trực tiếp tạo lực giúp sắp đều và dịch chuyển răng. Nếu chỉ có mắc cài mà không có dây cung, hệ thống không thể đưa răng về vị trí mong muốn.

• Dây cung chạy qua rãnh của toàn bộ mắc cài.
• Dây mềm thường được dùng trong giai đoạn sắp đều ban đầu.
• Dây cứng hơn hỗ trợ đóng khoảng và kiểm soát chân răng.
• Kích thước, hình dạng và vật liệu dây thay đổi theo từng giai đoạn.

Dây cung bị cong, tuột hoặc đâm vào má cần được kiểm tra. Khách hàng không nên tự dùng kìm cắt nếu chưa có hướng dẫn.

1.3. Thun buộc mắc cài

Thun buộc giữ dây cung nằm ổn định trong rãnh mắc cài thường. Đây không phải chun liên hàm và không có nhiệm vụ điều chỉnh tương quan giữa hai hàm.

• Có loại thun trong, thun màu và dây buộc kim loại.
• Thun có thể bị giãn hoặc đổi màu giữa hai lần tái khám.
• Mắc cài tự buộc dùng nắp đóng nên thường không cần thun buộc.

1.4. Band – khâu răng hàm

Band là vòng kim loại ôm quanh răng hàm, tạo điểm giữ chắc chắn cho dây cung và các khí cụ hỗ trợ. Band thường được sử dụng khi bác sĩ cần độ ổn định cao ở vùng răng phía sau.

• Band được thiết kế vừa với từng răng hàm.
• Trên band có thể gắn ống răng hàm, hook hoặc khí cụ nong hàm.
• Band lỏng tạo khe giữ thức ăn và phải được gắn lại sớm.
• Không phải trường hợp nào cũng cần đặt band.

1.5. Ống răng hàm

Ống răng hàm là bộ phận tiếp nhận đầu dây cung và các khí cụ bổ sung ở răng phía sau. Ống có thể được hàn trên band hoặc dán trực tiếp lên răng hàm.

Ống răng hàm có thể giữ:

• Dây cung chính.
• Cung khẩu cái.
• Hook hỗ trợ tạo lực.
• Khí cụ ngoài miệng trong trường hợp có chỉ định.

1.6. Hook niềng răng

Hook là móc nhỏ dùng làm điểm kết nối chun liên hàm, lò xo hoặc hệ thống kéo răng. Bản thân hook không tạo lực nếu chưa được nối với khí cụ khác.

• Hook có thể nằm sẵn trên mắc cài.
• Một số hook được gắn trực tiếp lên dây cung.
• Vị trí hook quyết định hướng của lực kéo.
• Hook cọ vào môi, má có thể được che tạm bằng sáp nha khoa.

1.7. Thun tách kẽ

Thun tách kẽ là vòng cao su nhỏ được đặt giữa hai răng để tạo khoảng trước khi gắn band. Khí cụ này chỉ được sử dụng trong thời gian ngắn.

• Thun thường được đặt ở kẽ răng hàm.
• Cảm giác căng hoặc ê nhẹ trong những ngày đầu là bình thường.
• Không tự tháo thun nếu chưa đến lịch hẹn.
• Nếu thun rơi sớm, khách hàng cần báo cho nha khoa.

1.8. Chun chuỗi

Chun chuỗi là dải thun gồm nhiều mắt nối liên tục, được sử dụng để đóng khe thưa hoặc khoảng nhổ răng. Chun chuỗi tạo lực trên một nhóm răng chứ không chỉ giữ dây cung.

• Chun được kéo qua nhiều mắc cài liên tiếp.
• Lực chun giảm dần theo thời gian.
• Bác sĩ sẽ thay chun tại các lần tái khám.
• Tự tăng số lớp chun có thể tạo lực quá mức và làm răng chạy sai hướng.

1.9. Lò xo niềng răng

Lò xo tạo lực đẩy hoặc kéo giữa các răng. Khí cụ được dùng khi cần mở khoảng, duy trì khoảng hoặc thu hẹp khoảng trống.

Hai loại thường gặp:

• Lò xo mở: Tạo thêm khoảng giữa hai răng.
• Lò xo đóng: Kéo các răng hoặc nhóm răng lại gần nhau.

Chiều dài và độ nén của lò xo phải được bác sĩ tính toán. Khách hàng không được tự kéo, cắt hoặc tháo lò xo tại nhà.

1.10. Thun liên hàm

Thun liên hàm nối các điểm giữa hàm trên và hàm dưới, giúp điều chỉnh khớp cắn theo những hướng mà mắc cài và dây cung đơn thuần không thực hiện được.

• Khách hàng phải móc đúng vị trí bác sĩ đã đánh dấu.
• Thun cần được thay đúng tần suất vì lực sẽ giảm sau khi sử dụng.
• Đeo thiếu thời gian làm gián đoạn quá trình điều chỉnh khớp cắn.
• Đeo nhiều thun hơn chỉ định có thể tạo lực quá mức.

Hiệp hội Bác sĩ Niềng răng Hoa Kỳ khẳng định khách hàng không nên tự tăng số lượng chun vì lực quá lớn có thể gây hại cho răng, hàm hoặc làm chậm quá trình dịch chuyển.

1.11. Minivis niềng răng

Minivis là vít nhỏ được đặt tạm thời vào xương để tạo điểm giữ ổn định. Khí cụ này giúp bác sĩ thực hiện những chuyển động khó như kéo lùi, đánh lún hoặc di chuyển đồng thời một nhóm răng.

Minivis có thể được sử dụng để:

• Kéo lùi nhóm răng trước.
• Đóng khoảng sau khi nhổ răng.
• Đánh lún răng trồi.
• Điều chỉnh đường giữa.
• Hỗ trợ di xa cung răng.

Không phải người niềng nào cũng cần cắm minivis. Chỉ định phụ thuộc hoàn toàn vào chuyển động răng cần thực hiện và khả năng tạo điểm giữ bằng các răng còn lại. Bạn có thể tìm hiểu thêm trong bài niềng răng di xa toàn hàm.

1.12. Gờ nâng khớp cắn

Gờ nâng khớp cắn là điểm nâng nhỏ được gắn lên một số răng để kiểm soát vị trí tiếp xúc giữa hai hàm. Khí cụ giúp răng đối diện không cắn trực tiếp vào mắc cài.

• Gờ có thể được gắn trên răng cửa hoặc răng hàm.
• Việc nhai sẽ khó hơn trong những ngày đầu.
• Cảm giác hai hàm chưa chạm đều là chủ đích tạm thời.
• Không tự mài hoặc cạy bỏ gờ nâng khớp cắn.

2. Khí cụ tạo khoảng và hỗ trợ phát triển hàm

Khí cụ nong hàm, khí cụ chức năng và khí cụ ngoài miệng giúp điều chỉnh chiều rộng cung hàm hoặc tương quan giữa hai hàm. Hiệu quả phụ thuộc trực tiếp vào độ tuổi, giai đoạn tăng trưởng và dạng sai lệch.

2.1. Khí cụ nong hàm

Khí cụ nong hàm giúp mở rộng cung hàm trên trong trường hợp hàm hẹp, cắn chéo hoặc thiếu khoảng phù hợp. Không phải mọi trường hợp răng chen chúc đều cần nong hàm.

Các loại thường gặp gồm:

• Hyrax.
• Haas.
• Quad Helix.
• Hàm nong tháo lắp.
• Hàm nong có minivis hỗ trợ.

Theo Hiệp hội Bác sĩ Niềng răng Hoa Kỳ, khí cụ nong khẩu cái được dùng để mở rộng hàm trên trong những chỉ định phù hợp. Bác sĩ phải đánh giá tuổi, cấu trúc xương và đường khớp giữa khẩu cái trước khi lựa chọn khí cụ.

2.2. Khí cụ chức năng

Khí cụ chức năng hỗ trợ điều chỉnh tương quan hai hàm ở trẻ còn khả năng tăng trưởng. Khí cụ không tạo ra cùng một mức thay đổi xương ở người trưởng thành.

Các loại thường gặp:

• Twin Block.
• Activator.
• Herbst.
• Trainer trong một số chỉ định về chức năng cơ và thói quen miệng.

Hiệu quả phụ thuộc vào thời điểm điều trị, dạng sai lệch và mức độ hợp tác của trẻ. Khí cụ chức năng không phải thiết bị có thể tự mua theo độ tuổi rồi sử dụng tại nhà.

2.3. Headgear và Facemask

Headgear và Facemask là hai khí cụ ngoài miệng có mục đích và hướng tác động khác nhau. Hai thiết bị này không thể sử dụng thay thế cho nhau.

• Headgear: Hỗ trợ kiểm soát răng hàm hoặc sự phát triển ra trước của hàm trên.
• Facemask: Tạo lực kéo hàm trên ra trước ở trẻ có hàm trên kém phát triển.

Cả hai khí cụ phải được đeo đúng điểm kết nối, hướng kéo và số giờ được chỉ định. Tự ý tăng lực không giúp điều trị nhanh hơn.

3. Khí cụ dùng trong niềng răng trong suốt

Niềng răng trong suốt sử dụng khay nhựa làm khí cụ tạo lực chính và kết hợp attachment để kiểm soát những chuyển động phức tạp. Khay được tháo lắp nhưng attachment phải do bác sĩ gắn và tháo.

3.1. Khay niềng trong suốt

Khay trong suốt là chuỗi máng nhựa được thiết kế riêng để đưa răng dịch chuyển từng bước. Đây là thiết bị y tế theo đơn, không phải sản phẩm bán sẵn có thể sử dụng chung cho nhiều người.

• Mỗi khay tương ứng với một giai đoạn dịch chuyển.
• Khay phải ôm sát bề mặt răng.
• Khách hàng tháo khay khi ăn uống và vệ sinh.
• Thời gian đeo phải tuân theo kế hoạch của bác sĩ.

Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ xác định khay trong suốt phải được sử dụng dưới sự giám sát của người hành nghề có giấy phép (FDA).

Khách hàng có thể tham khảo thêm các loại niềng răng trong suốt để hiểu rõ đặc điểm của từng hệ thống khay.

3.2. Attachment

Attachment là những điểm vật liệu màu răng được gắn cố định lên bề mặt răng. Chúng giúp khay bám chắc và tạo lực chính xác hơn lên từng răng.

Attachment hỗ trợ:

• Xoay răng.
• Đánh lún hoặc làm trồi răng.
• Kiểm soát chân răng.
• Kéo răng theo chiều dọc.
• Tăng khả năng giữ khay.

Attachment bị rơi có thể làm giảm khả năng tạo lực của khay. Khách hàng không được tự dán hoặc cạy bỏ attachment.

4. Hàm duy trì có phải khí cụ niềng răng không?

Hàm duy trì là khí cụ bắt buộc sau khi tháo mắc cài hoặc kết thúc chuỗi khay. Công dụng của hàm là giữ răng ổn định, không phải tiếp tục tạo lực di chuyển như giai đoạn niềng chủ động.

Ba loại thường gặp:

• Hàm duy trì trong suốt: Khay nhựa ôm sát toàn bộ thân răng.
• Hàm Hawley: Nền nhựa kết hợp dây kim loại phía trước.
• Dây duy trì cố định: Dây nhỏ được dán ở mặt trong nhóm răng trước.

Hiệp hội Bác sĩ Niềng răng Hoa Kỳ xác định hàm duy trì giúp giữ răng ở vị trí sau điều trị bằng mắc cài hoặc khay trong suốt. Khách hàng phải đeo đúng thời gian để hạn chế răng dịch chuyển trở lại.

5. Sáp nha khoa có phải khí cụ niềng răng không?

Sáp nha khoa không tạo lực và không làm răng dịch chuyển nên không phải khí cụ niềng chủ động. Đây là vật liệu hỗ trợ giúp che mắc cài, hook hoặc đầu dây cung đang cọ vào môi, má.

Cách sử dụng:

• Rửa tay trước khi lấy sáp.
• Lau tương đối khô vị trí cần che.
• Vo một lượng sáp nhỏ thành viên tròn.
• Ấn sáp phủ kín điểm đang gây cọ xát.

Sáp chỉ giảm ma sát tạm thời. Nếu dây cung dài, mắc cài bung hoặc niêm mạc chảy máu nhiều, khách hàng cần liên hệ nha khoa. Tham khảo hướng dẫn xử lý mắc cài bung, tuột để tránh tự can thiệp sai cách.

6. Có nên mua dụng cụ niềng răng tại nhà không?

Tuyệt đối không tự mua dụng cụ niềng răng tại nhà để kéo hoặc sắp xếp răng. Mắc cài, dây cung, chun kéo và khay niềng chỉ an toàn khi được thiết kế dựa trên phim chụp, khớp cắn và giới hạn xương của từng người.

Những khí cụ khách hàng có thể tự sử dụng khi đã được hướng dẫn:

• Khay niềng trong suốt.
• Chun liên hàm.
• Hàm duy trì tháo lắp.
• Sáp nha khoa.
• Chìa khóa nong hàm trong trường hợp được bác sĩ giao.

Những việc không được tự thực hiện:

• Tự dán mắc cài mua trên mạng.
• Dùng dây thun thông thường để kéo răng.
• Tự uốn, kéo hoặc cắt dây cung.
• Tự tăng số vòng chun liên hàm.
• Sử dụng khay bán sẵn chưa qua thăm khám.
• Tự tháo minivis, band hoặc attachment.

Tạo lực sai có thể khiến răng nghiêng ra ngoài xương, lung lay, tụt nướu hoặc tổn thương chân răng. Dụng cụ niềng răng tại nhà chắc chắn không thể thay thế một kế hoạch được bác sĩ theo dõi.

7. Khí cụ nào khách hàng được tự tháo?

Chỉ khí cụ được thiết kế để tháo lắp và đã có hướng dẫn cụ thể mới được khách hàng tự tháo. Mắc cài, dây cung, band, minivis và attachment phải do bác sĩ xử lý.

8. Khi nào khí cụ niềng răng cần được kiểm tra?

Khí cụ cần được kiểm tra khi bị lỏng, gãy, biến dạng, gây đau tăng dần hoặc không còn ôm sát răng. Tiếp tục sử dụng một khí cụ hỏng có thể làm gián đoạn lực và khiến răng dịch chuyển sai hướng.

Khách hàng cần liên hệ nha khoa khi:

• Mắc cài hoặc band bị lỏng.
• Dây cung tuột hoặc đâm vào má.
• Minivis lung lay, sưng đau hoặc chảy mủ.
• Khay trong suốt không còn ôm sát răng.
• Attachment bị rơi.
• Khí cụ nong hàm gây đau tăng dần.
• Nướu sưng đỏ và chảy máu kéo dài.

Mảng bám tích tụ quanh mắc cài, band và minivis chắc chắn làm tăng nguy cơ sâu răng và viêm nướu. Khách hàng nên kết hợp bàn chải mềm, bàn chải kẽ và sản phẩm chứa fluoride. Xem thêm hướng dẫn chọn kem đánh răng và nước súc miệng cho người niềng.

Nếu nướu đã sưng đỏ hoặc chảy máu, cần xử lý nguyên nhân thay vì chỉ đổi nước súc miệng. Tham khảo bài viêm lợi khi niềng răng để nhận biết cách chăm sóc và thời điểm cần kiểm tra.

9. Câu hỏi thường gặp về khí cụ niềng răng

Niềng răng có bắt buộc phải cắm minivis không?

Không. Minivis chỉ được sử dụng khi bác sĩ cần một điểm giữ ổn định để kéo lùi, đánh lún hoặc di chuyển đồng thời một nhóm răng. Nhiều trường hợp vẫn hoàn thành quá trình niềng bằng mắc cài, dây cung, chun hoặc khay trong suốt mà không cần đặt minivis.

Chun liên hàm có được tự thay tại nhà không?

Có, nhưng phải thay đúng loại, đúng vị trí và đúng tần suất được hướng dẫn. Không tự móc chun sang răng khác hoặc đeo hai lớp để tăng lực. Sử dụng sai hướng có thể làm lệch khớp cắn, gây đau khớp hàm hoặc khiến răng dịch chuyển ngoài kế hoạch.

Dây cung bị thừa có được tự cắt không?

Không nên tự cắt khi chưa được nha khoa hướng dẫn. Khách hàng có thể dùng sáp che tạm đầu dây và liên hệ phòng khám. Tự dùng kìm không sạch có thể làm dây biến dạng, gây tổn thương niêm mạc hoặc khiến đoạn dây bị rơi vào họng.

Attachment bị rơi có cần gắn lại ngay không?

Attachment bị rơi cần được thông báo cho bác sĩ. Không phải mọi attachment đều phải gắn lại trong ngày, nhưng khay có thể mất một phần khả năng kiểm soát chuyển động của răng. Bác sĩ sẽ xác định có cần gắn lại sớm hay chờ đến lịch tái khám gần nhất.

Niềng răng có cần tháo khí cụ khi chụp MRI không?

Việc tháo khí cụ phụ thuộc vào vật liệu và vùng cần chụp. Mắc cài kim loại có thể gây nhiễu hình ảnh vùng đầu, mặt hoặc cổ nhưng thường ít ảnh hưởng đến MRI vùng xa. Khách hàng cần báo trước cho cơ sở chụp và tham khảo bài niềng răng có chụp cộng hưởng từ được không.

Kết luận

Các khí cụ niềng răng phổ biến gồm mắc cài, dây cung, thun buộc, band, ống răng hàm, hook, thun tách kẽ, chun chuỗi, lò xo, chun liên hàm, minivis, gờ nâng khớp cắn, khí cụ nong hàm, khí cụ chức năng, khí cụ ngoài miệng, khay trong suốt, attachment và hàm duy trì.

Mỗi khí cụ đảm nhiệm một nhiệm vụ rõ ràng và được sử dụng ở đúng giai đoạn. Khách hàng chắc chắn không cần dùng toàn bộ 18 loại; bác sĩ sẽ lựa chọn dựa trên tình trạng răng, khớp cắn, độ tuổi và mục tiêu điều trị.

Nếu khí cụ đang bị lỏng, gây đau hoặc khách hàng chưa biết bộ phận trong miệng là hook, lò xo hay chun chuỗi, hãy liên hệ Nha khoa Smile One để được hướng dẫn theo dõi và xử lý đúng cách.

ThS.BS Bác sĩ NGUYỄN TUẤN DƯƠNG

• Giám đốc Hệ thống Nha khoa Smile One
• Hơn 22.000 khách hàng niềng răng
• Hơn 15.000 khách hàng trồng răng Implant
• Hơn 14.000 khách hàng răng sứ – veneer
• Gần 9.000 khách hàng nha khoa tổng quát

Đặt Lịch Hẹn

Xem Hồ Sơ